درست است که سن یکی از عوامل اصلی خطر در بروز آرتروز زانو است، اما افراد جوان نیز به آن مبتلا می شوند. در برخی افراد، آرتروز می تواند ارثی باشد، در بعضی دیگر می تواند به دلیل آسیب دیدگی یا عفونت یا حتی اضافه وزن باشد. در این مقاله از سایت تهران ارتوپدی به سوالات شما در مورد آرتروز زانو، از جمله “نحوه درمان” و “چگونگی تسکین درد آن در منزل” پاسخ می دهیم.
دکتر محمد آیتی فیروزآبادی فوق تخصص جراحی زانو
دکتر محمدجواد مرتضوی فوق تخصص و جراح زانو و لگن
دکتر محمدحسن کاسب فوق تخصص جراحی زانو و آرتروسکوپی زانو
آرتروز که معمولاً آرتروز ساییدگی و پارگی نامیده می شود، وضعیتی است که در آن بالشتگ طبیعی بین مفاصل – غضروف ها- از بین می رود. در این صورت، استخوان های نزدیکترِ مفاصل در خلاف جهت هم و با بهره گیری کمتر از غضروفِ ضربه گیر یکدیگر را می سایند. این سایش منجر به درد، تورم، سفتی، کاهش توانایی حرکت و گاهی اوقات تشکیل خار استخوان می شود.
آرتروز استخوان متداول ترین نوع آرتروز است. گرچه حتی افراد جوان نیز به آن مبتلا می شوند، احتمال ابتلا به آن پس از 45 سالگی افزایش می یابد. زانو یکی از آسیب پذیرترین نواحی در آتروز محسوب می شود. زنان بیشتر از مردان به آرتروز مبتلا می شوند.
افراد زیر بیشتر در معرض ابتلا به آرتروز زانو قرار دارند:
برخلاف باور رایج که آرتروز را فقط بیماری پیری می داند، این عارضه نتیجه تعامل پیچیده عوامل داخلی و خارجی است. برای درمان موثر و پیشگیری، شناخت دقیق این عوامل ضروری است. در ادامه به مهم ترین عوامل ایجاد آرتروز زانو می پردازیم.
با افزایش سن، غضروف مفصلی توانایی خود را در بازسازی و جذب آب از دست می دهد. کلاژن و پروتئوگلیکان های غضروف تحلیل می شوند و سطوح مفصلی نازک تر می گردند. این فرسودگی بیولوژیک به تنهایی می تواند زمینه را برای تخریب تدریجی مفصل فراهم کند. شیوع آرتروز زانو در افراد بالای 50 سال به طور چشمگیری بیشتر است، هرچند همه افراد مسن به این بیماری مبتلا نمی شوند؛ یعنی سن به تنهایی عامل نیست، بلکه بستر آن را فراهم می کند.
اضافه وزن فشار مکانیکی روی مفصل زانو را به شدت افزایش می دهد. در هنگام راه رفتن، نیروی وارده به زانو چند برابر وزن بدن است و هر کیلوگرم اضافه وزن، فشار قابل توجهی به مفصل تحمیل می کند. علاوه بر جنبه مکانیکی، بافت چاقی مواد التهابی مانند سیتوکین ها ترشح می کند که مستقیما به تخریب غضروف کمک می کنند. مطالعات نشان می دهند که کاهش وزن حتی به مقدار متوسط، علائم آرتروز را بهبود می بخشد و روند بیماری را کند می کند.
آسیب های قبلی زانو یکی از قوی ترین پیش بینی کننده های آرتروز هستند. شکستگی های داخل مفصلی، پارگی منیسک، پارگی رباط صلیبی جلویی یا خلفی و دررفتگی کشکک، حتی اگر جراحی موفقی انجام شود، تغیرات بیومکانیکی دایمی در مفصل ایجاد می کنند. این تغیرات توزیع فشار را نا متعادل می کند و سطوحی از غضروف که قبلا وظیفه طبیعی خود را داشتند، تحت فشار غیرطبیعی قرار می گیرند و سریع تر تخریب می شوند.
گرایش به آرتروز زانو تا حدی ارثی است. تغییرات در ژن های مسئول ساخت کلاژن نوع دوم و پروتئوگلیکان ها می توانند غضروف را از ابتدا ضعیف تر و مستعد تر به تخریب کنند. همچنین شکل آناتومیک زانو، مانند پای پرانتزی یا پای ضربدری، ممکن است ارثی باشد و توزیع فشار روی غضروف را تغییر دهد. اگر در خانواده سابقه آرتروز شدید زانو وجود داشته باشد، احتمال ابتلا در سایر اعضا بیشتر است.
مشاغلی که نیازمند زانو زدن، بلند کردن اجسام سنگین، ایستادن طولانی یا حرکت های تکراری با خم و صاف کردن زانو هستند، با شیوع بالاتر آرتروز همراه اند. کارگران ساختمان، کشاورزان، قالی بافان و برخی ورزشکاران حرفه ای در این گروه قرار می گیرند. فشار تکراری حتی اگر شدید نباشد، به مرور زمان میکروتروماهای تجمعی ایجاد می کند که از ظرفیت ترمیم غضروف فراتر می رود. مهم این است که آسیب شغلی معمولا در سنین جوان تر از آرتروز طبیعی ظاهر می شود.
عضلات اطراف زانو، به ویژه عضله چهارسر ران و همسترینگ، نقش ضربه گیر و ثبات دهنده مفصل را دارند. ضعف عضلات یا عدم تعادل بین آنها باعث می شود نیروهای وارده به مفصل به جای جذب توسط عضلات، مستقیما به غضروف تحمیل شوند. همچنین ضعف عضلات می تواند الگوی حرکتی را تغییر دهد و سطوح مفصلی را در حالت نا صحیح قرار دهد. این موضوع به خصوص در سنین بالا اهمیت دارد؛ زیرا تحلیل عضلانی مرتبط با سن، بدون تمرین مناسب، مفصل را بی دفاع می کند.
برخی بیماری های زمینه ای، مستقل از عوامل مکانیکی، مستقیما به مفصل آسیب می رسانند. نقرس با رسوب کریستال های اورات در مفصل، روماتیسم مفصلی با التهاب مزمن سینوویوم و دیابت با تغیرات عروقی و التهابی، همگی می توانند تخریب غضروف را تسریع کنند. همچنین کم خونی و اختلالات انعقاد خون ممکن است خونرسانی استخوان زیر غضروف را کاهش دهند و به این ترتیب توان ترمیم غضروف را کاهش دهند.
مصرف ناکافی ویتامین D، کلسیم و مواد آنتی اکسیدان می تواند متابولیسم غضروف و استخوان را مختل کند. ویتامین D نقش مهمی در جذب کلسیم و سلامت استخوان دارد؛ کمبود آن به نرمی استخوان و افزایش فشار روی غضروف منجر می شود. ویتامین C نیز برای ساخت کلاژن ضروری است. رژیم غذایی پر از چربی های اشباع و قندهای ساده، التهاب سیستمیک را افزایش می دهد و از این طریق به تخریب غضروف کمک می کند. با این حال، تغذیه به تنهایی عامل مستقل آرتروز نیست و بیشتر به عنوان تعدیل کننده عمل می کند.
شیوع آرتروز زانو در زنان تا قبل از سن یایسگی بیشتر از مردان است، اما پس از آن این تفاوت کاهش می یابد. هورمون استروژن نقش محافظتی بر غضروف دارد و کاهش آن در یایسگی با افزایش تخریب غضروف همراه است. از طرف دیگر، مردان به دلیل الگوهای شغلی و ورزشی مختلف، ممکن است در سنین جوان تر به آرتروز ضربه ای مبتلا شوند. نقش هورمون ها پیچیده است و هنوز جنبه های آن در حال تحقیق هستند.
نا هنجاری های ساختاری مانند زانوی پرانتزی یا زانوی ضربدری، فشار را از سطوح طبیعی غضروف به نواحی کوچک تر و محدود تر منتقل می کنند. این نا هنجاری ممکن است مادرزادی باشد یا در اثر بیماری قبلی، شکستگی کفل یا نرمی استخوان ایجاد شود. در این شرایط، غضروف در ناحیه پرفشار زودتر تخریب می شود و آرتروز در سنین پایین تر ظاهر می گردد. اصلاح این نا هنجاری ها با جراحی یا ارتز می تواند از شدت تخریب بکاهد.
عوامل روانی مانند افسردگی، استرس مزمن و کاتاستروفایزینگ درد (بزرگ نمایی درد) به طور مستقیما باعث آرتروز نمی شوند، اما می توانند روند بیماری را تشدید کنند. این عوامل الگوی حرکت، کیفیت خواب و میزان التزام به درمان را تغییر می دهند. افراد با استرس مزمن سطوح کورتیزول بالاتری دارند که می تواند بازسازی غضروف را مهار کند. بنابراین مدیریت روانی درد بخشی از درمان جامع آرتروز محسوب می شود.
علائم آرتروز زانو ممکن است به‌تدریج ظاهر شوند و با گذشت زمان شدت بگیرند. مهم‌ترین این علائم عبارتند از:
| علامت | توضیح کوتاه |
|---|---|
| درد زانو | شایع ترین علامت؛ هنگام راه رفتن، بالا و پایین پله یا پس از نشستن طولانی تشدید می شود |
| خشکی مفصل | سفتی و دشواری در خم کردن زانو، به ویژه صبح ها پس از بیداری |
| تورم و ورم | تجمع مایع مفصلی؛ زانو بزرگ تر و پف کرده به نظر می رسد |
| صدای تق تق | شنیده شدن صدای خرت و خرت هنگام خم و صاف کردن زانو |
| کاهش دامنه حرکتی | ناتوانی در کامل صاف کردن یا خم کردن زانو |
| ضعف عضلات ران | تحلیل عضله چهارسر ران به دلیل کاهش استفاده از مفصل |
| نا پایداری و لرزش | احساس شل بودن زانو به ویژه هنگام پایین آمدن از پله |
| تغییر شکل ظاهری | انحراف زانو به داخل (ضربدری) یا خارج (پرانتزی) |
تشخیص آرتروز زانو را پزشک با معاینه فیزیکی شروع می کند. پزشک همچنین پرونده پزشکی شما را گرفته و علائم را یادداشت می کند. اطمینان حاصل کنید که چه چیزی درد را بدتر یا بهتر می کند تا به پزشک در تشخیص علت درد کمک کند که آیا درد ناشی از آرتروز است یا مشکل دیگری باعث زانو درد شده است. همچنین توجه کنید که آیا فرد دیگری در خانواده شما به آرتروز مبتلا است. پزشک شما ممکن است آزمایشات اضافی از جمله موارد ذیل را تجویز کند:
اسکن های ام آر آی وقتی انجام می شوند که رادیوگرافی دلیل واضحی برای درد مفصل ارائه نمی دهد یا وقتی که رادیوگرافی نوع دیگر آسیب به بافت مفصلی را نشان می دهد. پزشکان برای اینکه بتوانند دخالت سایر بیماری ها مانند رماتیسم مفصلی، نوع دیگر از آرتروز ناشی از اختلال در سیستم ایمنی، را در درد موجود رد کنند، از آزمایش خون استفاده می کنند.
اهداف اولیه درمان آرتروز زانو تسکین درد و بازگشت تحرک است. برنامه درمانی معمولاً شامل ترکیبی از موارد زیر است:
در صورت لزوم کم کردن وزن حتی به مقدار کم می تواند به طور قابل توجهی باعث کاهش درد زانوی ناشی از آرتروز استخوان شود.
تقویت عضلات اطراف زانو باعث استحکام مفصل و کاهش درد می شود. تمرینات کششی کمک می کند تا مفصل زانو متحرک و انعطاف پذیر باشد.
این داروها، داروهای بدون نسخه مانند استامینوفن (Tylenol) ، ایبوپروفن (Advil، Motrin) یا سدیم ناپروکسن (Aleve) برای درمان خانگی زانو درد مناسب هستند. بدون مشورت با پزشک داروهای بدون نسخه را بیش از 10 روز استفاده نکنید. مصرف طولانی مدت این داروها احتمال بروز عوارض جانبی را افزایش می دهد. اگر داروهای بدون نسخه موجب تسکین نمی شوند، ممکن است پزشک داروی ضد التهاب یا داروی دیگری برای تسکین درد تجویز کند.
استروئیدها داروهای ضد التهابی بسیار قوی هستند. اسید هیالورونیک معمولاً در مفاصل به عنوان نوعی مایع روان کننده وجود دارد.
پی آر پی مخفف “پلاسمای غنی از پلاکت” است. خون از 3 جز اصلی تشکیل شده است: سلول های خونی (قرمز و سفید)، پلاکت و پلاسما (مایع). پی آر پی نوعی پلاکت غلیظ شده است که حاوی فاکتورهای رشد یا التیام بخش است. از پی آر پی می توان برای بهبود علائم آرتروز زانو استفاده کرد.
همچنین پی آر پی برای بهبود آسیب های مزمن تاندون، مانند تاندینوپاتی/تندینوپاتی کشکک به کار می رود. پی آر پی از لحاظ فاکتورهای رشد غنی است و نشان داده شده است که باعث جذب سلول های بنیادی، ایجاد عروق خونی جدید و کاهش التهاب می شود. همچنین اثر بازسازی دارد و می تواند سبب تولید سلول های غضروفی شود. به همین دلیل از پی آر پی برای آرتروز زانو استفاده می شود.
برخی از روش های درمانی جایگزین که ممکن است موثر باشند، شامل پمادهای موضعی، طب سوزنی یا مکمل هایی از جمله گلوکوزامین و کندرویتین یا اس-آدنوزيل متيونين است.
بریس ها دو نوع هستند: بریس های “تخلیه کننده” که وزن را از اطراف زانوی تحت تأثیر آرتروز دفع می کنند و بریس های “حمایتی” که کل زانو را محافظت می کنند.
اگر در انجام کارهای روزمره مشکلی دارید، فیزیوتراپی یا کاردرمانی می تواند به شما کمک کند. فیزیوتراپیست ها روش های تقویت عضلات و افزایش انعطاف پذیری مفصل را به شما می آموزند. کاردرمانگرها روشهایی را به شما یاد می دهند تا با درد کمتر به انجام فعالیتهای منظم و روزمره مانند کارهای خانه بپردازید.
وقتی سایر روش های درمانی موثر واقع نشوند، جراحی گزینه خوبی است.
اگر پزشک تان می خواهد آرتروز زانو را با جراحی درمان کند، گزینه های درمانی جراحی آرتروسکوپی، استئوتومی و آرتروپلاستی هستند:
در آرتروسکوپی زانو از تلسکوپ کوچک (آرتروسکوپ) و سایر ابزارهای کوچک استفاده می شود. جراحی از طریق برش های کوچک انجام می شود. جراح از آرتروسکوپ برای مشاهده داخل مفصل استفاده می کند. پس از اینکه آرتروسکوپ در داخل مفصل قرار گرفت، در صورت شناسایی آسیب ها، جراح می تواند غضروف آسیب دیده یا ذرات شل شده را برداشته، سطح استخوان را تمیز کرده و سایر بافت ها را ترمیم کند. این روش اغلب در بیماران جوان (55 سال و پایین تر) برای به تعویق انداختن جراحی سخت تر و پیچیده تر استفاده می شود.
استئوتومی (استخوان بُری) روشی است که هدف آن بهبود هم ترازی زانو همگام با تغییر شکل استخوان ها است. اگر اساساً یک ناحیه از زانویتان آسیب دیده باشد، این نوع جراحی ممکن است توصیه شود. اگر زانویتان شکسته است و خوب ترمیم نشده است، نیز ممکن است این جراحی به شما توصیه شود. استئوتومی روشی دائمی برای درمان نیست و ممکن است بعداً جراحی دیگری لازم باشد.
جراحی تعویض مفصل زانو یا آرتروپلاستی نوعی عمل جراحی است که در آن مفاصل با قطعات مصنوعی ساخته شده از فلزات یا پلاستیک جایگزین می شوند. این تعویض می تواند شامل بخشی از زانو یا کل زانو باشد. جراحی تعویض مفصل معمولاً مختص افراد بالای 50 سال مبتلا به آرتروز شدید است. اگر مفصل مصنوعی بعد از چندین سال فرسوده شود، بعدها لازم است که جراحی مجدد تعویض مفصل انجام شود، اما با پیشرفت های مدرن امروزی، بیشتر مفاصل مصنوعی جدید بیش از 20 سال دوام می آورند. جراحی خطراتی دارد، اما در کل، نتایج حاصل از آن بسیار خوب و رضایت بخش است.
کلینیک فوق‌تخصصی پزشکی و توانبخشی ارتوپدی و نورولوژی «تهران ارتوپدی» با هدف ارائه خدمات جامع توانبخشی و ارتقای کیفیت زندگی بیماران، خدمات خود را در گستره وسیعی از مناطق تهران ارائه می‌دهد. این مرکز با بهره‌گیری از تیمی متخصص و تجهیزات پیشرفته، پذیرای مراجعان از شمال، شرق، غرب و مرکز تهران است. مناطق تحت پوشش شامل منطقه یک ، الهیه، خیابان فرشته، شهرک غرب، تجریش، قیطریه، پاسداران، اختیاریه، ولنجک، نیاوران، ونک، مرزداران، شهرآرا، یوسف‌آباد، امیرآباد، نارمک، نیروهوایی، زعفرانیه، آجودانیه، جردن، پونک، صادقیه، محمودیه ، لویزان، شهرک راه‌آهن و سعادت‌آباد می‌باشد.
